تبلیغات
نماز - حسادت و ریشه های آن از نگاه قرآن (قسمت اول)
 
نماز
حسادت و ریشه های آن از نگاه قرآن (قسمت اول)
نویسنده: علی رضایی 
حسادت اخلاقی است كه از سوی همگان زشت و ناپسند شمرده می شود؛ و حتی كسانی كه خود هرازگاهی دچار این حالت می شوند حسادت دیگری به خود یا دیگران را ناپسند و دور از اصول اخلاقی می شمارند. این حالت در برخی به شكل حال و در دیگری به شكل مقام ظاهر می شود. به این معنا كه برخی از انسان ها در یك فرآیند زمانی به علت عدم چیرگی بر نفس اماره خویش به بیماری حسادت دچار می شوند و توان مقابله روحی و روانی با آن را ندارند و این حالت در آنان مقیم می شود عده ای دیگر هم به جهاتی ممكن است دچار حسادت شوند اما مهار و كنترل نفس اماره موجب می شود تا به شكل بیماری و مقام در آنان در نیاید.
حسادت كه به معنای آرزوی زوال نعمتی در دیگری است در حوزه روان شناسی اجتماعی واكنش های بسیار خطرناكی به همراه دارد. به گونه ای كه می توان گفت خاستگاه بسیاری از نابهنجاری های رفتار فردی و جمعی می تواند حسادت به شكل حال و یا مقام باشد. به این معنا كه حسادت در حوزه اخلاقیات موجب می شود تا شخص از درون دچار افسردگی و حقارت و خشم و مانند آن شود و از این كه نعمتی را در دیگری می یابد ناخشنود شود و این مسئله در روحیات وی تأثیر سوء و زشت بگذارد؛ به یقین بازتاب ها، كنش ها و واكنش های حسود در حوزه عمل اجتماعی سخت تر و زشت تر می باشد و آثار آن در كاهش ضریب امنیت اجتماعی خود را نشان می دهد. كنش های خطرناك و واكنش ها و رفتارهای خطرساز چون آدم ربایی، اهانت، تهمت، تخریب، قتل و نابهنجاری های دیگر ریشه در حسادت دارداز این رو بازخوانی حسادت در آموزه های قرآنی و توجه به تحلیل قرآن در حوزه روان شناسی اجتماعی، می تواند برای فهم مشكل و سازوكارهای رهایی از آن مفید و سازنده باشد در این نوشتار كه در دو قسمت تقدیم خوانندگان عزیز می شود كوشش بر آن است تا تحلیل قرآن نسبت به مسئله حسادت و بازتابهای آن در حوزه عمل اجتماعی و روان شناسی اجتماعی و نیز زمینه های بروز و ظهور حسادت از نگاه قرآن مورد بررسی و كنكاش قرارگیرد كه با هم قسمت نخست آن را از نظر می گذرانیم.

حسادت، خاستگاه نابهنجاری های اجتماعی

حسادت می تواند در حوزه اخلاق فردی و اجتماعی بازتاب ها و واكنش های متضاد و خطرسازی را بیافریند. قرآن به صراحت در جاهای مختلف به این مسئله توجه داده و با بیان مصادیق عینی و تأثیرات مخرب و زیانبار آن كوشیده تا شخص را برای رهایی از این رذیلت اخلاقی و نابهنجاری زشت به تلاش و تكاپو وادارد.
در تحلیل قرآنی به خطرساز بودن حسادت نسبت به آدمی اشاره مستقیمی شده است. در آیه1 و 5سوره فلق، حسد را یكی از خطرهای تهدیدكننده آدمی می شمارد و پناه جویی به خدا را برای محافظت از آن مطرح می سازد و می فرماید: قل اعوذ برب الفلق... و من شر حاسد اذا حسد.
این آیه خطر حسادت را در هنگام اقدام عملی حسود، شدیدتر ارزیابی می كند؛ زیرا هنگامی كه شخص، حسادت را به عنوان یك واكنش روانی و روحی در خود پدید می آورد تنها آرزوی زوال نعمتی از دیگری را دارد ولی هرگاه از این فراتر رود و خود مستقیم بكوشد تا نعمتی را از شخص زایل كند و یا از میان بردارد در این هنگام است كه رفتارهای خطرساز و نابهنجاری های رفتاری را بروز می دهد.
حسادت تا زمانی كه روحی و روانی است تنها به شخص حسود آسیب می رساند و او را دچار افسردگی و خودباختگی و حقارت و بی اعتمادی به خود می كند و به گونه ای نهان و مخفی است اما زمانی كه وی را تحت كنترل و مهار خویش در آورد، به شكل نابهنجاری های رفتاری و و اكنش های عملی و اقدامات عینی بروز و ظهور می كند كه در این حالت بسیار خطرناك می شود.

پیچیدگی مسأله حسادت

مشكلی كه در مساله حسادت وجود دارد این است كه رفتارها و نابهنجار ی های شخص قابل شناسایی و رویت است ولی انگیزه های آن مخفی می باشد. اشخاصی كه در معرض حسادت عملی قرار می گیرند و یا ناظر اقدامات عملی حسود هستند نمی توانند تحلیل درستی از علل و انگیزه های رفتارهای نابهنجار و خطرساز شخص داشته باشند به ویژه آن كه شخص حسود در بسیاری از مواقع به جهت آن كه حسادت را امری زشت و ناپسند می شمارد و یا جامعه را نسبت به آن سخت و تند می یابد رفتارهای خویش را توجیه و انگیزه ها و علل دیگری را برای رفتارهای نابهنجار و خطرساز خویش برمی شمارد. به این معنا كه هرگز به طور مستقیم به علت رفتار نابهنجار و خطرساز خویش اشاره نمی كند و آن را توجیه كرده و علل و انگیزه های واهی دیگری را برمی شمارد. از این روست كه مخفی و نهان بودن حسادت حسودان مساله را پیچیده و توان تحلیل درست و بازسازی رفتاری را از دیگران می گیرد.

ویژه بودن حسادت

قرآن حسادت را ازشرها و امور زشت و نابهنجاری می شمارد كه از نظری، خاص و ویژه است و از بدی ها و زشتی های دیگر به جهاتی مهم تر و قابل درنگ تر است. شاید یكی از علل ویژه بودن این شر و زشتی، ویژگی مخفی بودن آن است كه امكان تحلیل و داوری و بازپروری را از مربیان و جوامع می گیرد. (فلق آیات 1 و2 و 5)
قرآن در تحلیل خویش به ابعاد هنجاری آن بیش تر توجه می دهد و آیات بسیاری به این مساله اختصاص دارد.
زیرا ابعاد هنجاری و رفتاری آن نه تنها شخص را دچار خطر می سازد. بلكه دیگری و حتی جوامع را تهدید می-كند.
پنهان بودن علل رفتارهای نابهنجار برخاسته از حسادت، این امر را تشدید می كند و توان مقابله را از شخص و یا دیگری می گیرد و امكان بازسازی را از میان می برد. از این رو قرآن حسادت را از صفات نكوهیده و زشتی بر می شمارد و از همگان می خواهد تا خود را از این حالت و یا صفت رهایی بخشند.
بسیار دیده شده است كه زن و مردی نسبت به نعمت و خیری در دست دیگری واكنش های منفی در گفتار و عمل خود نشان می دهند. حسودان بیش تر واكنش خود را به شكل آرزو مطرح می سازند و می گویند ای كاش ما هم از فلان نعمت برخوردار بودیم و اگر ما این نعمت را داشتیم چه ها كه نمی كردیم. قرآن با اشاره به مساله مشیت و اراده و تقسیم نعمت ها در میان بندگان و آفریدگان به این دسته از انسان ها هشدار می دهد كه چنین آرزویی را نكنند و بدانند كه برای هر كسی نصیبی از روزی و نعمت است كه از آن برخوردار می باشند.
بنابر این آرزوی نعمتی كه در دست دیگری است امری نادرست و نكوهیده است و نمی بایست از سوی كسی طرح شود. (نساء آیه 32)
تاكید قرآن در سوره فلق برای پناه جویی به خدا به جهت در امان ماندن از شر حسود به ویژه در زمانی كه اقدام عملی برای به دست آوردن و یا زوال نعمت می كند خود بیانگر آن است كه از نظر قرآن و تحلیل آن تا چه اندازه حسادت به ویژه به شكل عملی آن زشت و حتی خطرساز است.
درآیه 54 سوره نساء نیز از مردمان می خواهد كه نسبت به عطا و فضل الهی به دیگران حسادت را پیشه خویش نكنند و از حسدورزی نسبت به دیگری خودداری ورزند كه امری ناپسند است.
درحقیقت استعاذه جویی به خدا و لزوم پناه بردن به خدا از شر حسودان كه حكم و دستوری الهی است خود بیانگر آن است كه این حالت تا چه اندازه ناپسند و دور از اخلاقیات آدمی و صفات پسندیده انسانی است. (فلق آیات 1 و 5)
در تحلیل قرآنی، حسودان بدترین مخلوقات و آفریده های خداوندی هستند. به ویژه كسانی كه حسادت در ایشان به شكل مقام و صفت درآمده و درشكل اقدام عملی بروز و ظهور می یابد.
از این رو از مردمان خواسته شده كه از چنین موجودات و افرادی كه شرارت حسادت جزو ذات و صفت دوم ایشان شده است به خدا پناه برند كه رفتارهای زشت آنان را جز خداوند نمی تواند دفع كند.بخاطر نهان بودن شر حسادت است كه خداوند به پیامبر (ص) دستور می دهد كه برای رهایی از آسیب ها و خطرهای آن به خدا پناه برد كه تنها او عالم به دل ها و اسرار مردمان است و می تواند شر ایشان را به خودشان بازگرداند.

حسودان مارهای در آستین

در حقیقت كسانی كه حسادت می ورزند به جهت مخفی بودن كینه و عداوت ایشان همانند ابلیس، خطرناك و غیر قابل پیش بینی هستند و به انسان از پشت خنجر می زنند. از پیش رو دوست و از پس رو دشمنان غدار و مارهای در آستین هستند كه هراز گاهی كه فرصت بیابند نیش خویش را می زنند و آسیب های خطرناك بر آدمی وارد می سازند.
زشتی حسادت تابدان جا است كه خشم خداوند را برمی انگیزد و به كسانی كه كفر و ناسپاسی شان برخاسته از حسادت است هشدار می دهد كه از ایشان بسیار خشمگین است و به شدت آنان را به خاطر آن كه تنها به جهت حسادت، كفر پیشه كردند عذاب می كند.(بقره آیه 90) 
حسادت، خاستگاه كفر و ناسپاسی به این معنا كه خاستگاه كفر و ناسپاسی نسبت به خدا و حتی كسانی كه به آنان محبت می ورزند می تواند حسادت باشد و شخص تنها به این جهت حاضر به پذیرش حق و اسلام و ایمان و شكر نیست كه نسبت به شخصی كه وی را به این امور دعوت می كند حسادت می ورزد. از این رو كفر برخاسته از حسادت كه تنها انگیزه روحی و روانی دارد از نظر قرآن بدتر و زننده تر است و می بایست شخص را عذابی سخت كرد.
اشخاصی كه تنها از روی حسادت كفر می ورزند و حاضر به پذیرش حق نمی باشند افرادی بسیار زشتكار هستند؛ زیرا از حق و حقیقت تنها به خاطر تمایلات نفسانی دست می شویند. از این رو خشم الهی را نسبت به خود برمی انگیزند كه عامل و علتی سخیف ایشان را به این سو كشانده است.
حسادت مشركان عصر بعثت نسبت به مومنان موجب شده بود كه ایشان دست از ایمان بردارند و راه گمراهی را درپیش بگیرند.
البته قرآن توضیح می دهد كه جهل و نادانی مشركان به نقش مشیت الهی، عامل اصلی حسادت آنان نسبت به مومنان بوده است. زیرا آنان به جهت نادانی نسبت به قدرت الهی و نیز تقسیم نعمت در میان بندگان بر پایه علم و حكمت، گمان های ناروایی نسبت به مومنان كرده و بر اساس این تحلیل نادرست به مؤمنان حسادت ورزیده و حتی در شكل اقدام عملی آن را بروز می دادند. (بقره آیه 105)

ناآگاهی از نقش مثبت الهی، عامل ایجاد حسادت

از نظر قرآن ناآگاهی و نادانی نسبت به نقش مشیت و اراده الهی، عامل مهمی برای ایجاد حسادت در بسیاری از مردمان حتی در امور دینی می باشد. از این رو حسادت و بدخواهی منافقان در حق پیامبر(ص) و یا مؤمنان و رفتارهای زشت آنها را به جهل و نادانی آنان نسبت می دهد. (نساء آیه 88 و 89 و نیز توبه آیه 73 و 74)
در مسئله یهودیان و علت عدم پذیرش اسلام از سوی ایشان نیز خداوند همین مسئله را مطرح می سازد و بیان می كند كه چگونه جهل و نادانی و خود بزرگ بینی ایشان موجب شده تا نسبت به پیامبر(ص) حسادت ورزند و به او ایمان نیاورند. یهودیان كه آرزو داشتند آخرین پیامبر از نسل آنها باشد به مدینه كوچ و در آنجا ساكن شده بودند و سده ها به این آرزو بودند تا از نسل ایشان آخرین پیامبر ظهور كند ولی وقتی این پیامبر از نسل اسماعیل برادر اسحاق ظهور و اعلام رسالت و نزول جبرئیل و قرآن كرد حسادت ایشان نسبت به پیامبر(ص) برانگیخته شد. (بقره آیه 90 و نساء آیات 51 و 54 و نیز نگاه كنید المیزان ج4 ص 376 و مجمع البیان ج 3 و 4 جزء 5 ص 39)

علت كفر یهودیان

قرآن در تحلیل خویش از علت كفر یهودیان به این نكته اشاره می كند كه همسویی یهودیان با كافران و حتی تأیید عقاید باطل مشركان و كافران از سوی ایشان ریشه در حسادت آنان نسبت به پیامبر(ص) دارد. (نساء آیه 51 و 54) در حقیقت یهودیان از این كه خداوند به پیامبری از نسل اسماعیل تفضل كرده است و وی از سوی خداوند برگزیده شده حسادت ورزیده و به دشمنی با او و دوستی با دشمنان خود و پیامبر اقدام كردند.(همان)
این در حالی است كه در تحلیل قرآنی مقامات اعطا شده به پیامبر(ص) از تفضل و مشیت الهی است و خداوند هر كه را خواست بزرگ دارد و ملك و مال دهد و هر كه را خواهد خوار و ذلیل كند: تعز من تشاء و تذل من تشاء بیدك الخیر.

بخل، محصول حسادت

از دیگر نابهنجاری های اجتماعی كه خاستگاه آن از نظر قرآن، حسادت است می توان به نابهنجاری بخل اشاره كرد. خداوند در آیات 51 و 53 و 54 سوره نساء با اشاره به بخل یهودیان، ریشه آن را حسادت آنان برمی شمارد و تبیین می كند كه چگونه حسادت می تواند به اشكال مختلفی چون بخل در عمل انسانی بروز و ظهور كند و نابهنجاری ها را در جامعه گسترش داده و دامن زند.
قرآن این گروه افراد را به جهت رفتارهای نادرستشان سرزنش می كند و از ایشان می خواهد كه دست از حسادت بردارند و هشدار می دهد كه ادامه این روند می تواند موجبات محرومیت آنان از فضل الهی و حتی محروم شدن از كمك ها و امدادهای الهی را فراهم كند.(نساء آیات 51 تا 54)

دو نمونه از حسادت در قرآن

از نابهنجاری های اجتماعی كه خاستگاه آن حسادت است می توان به رفتارهای خطرسازی چون قتل از سوی حسود اشاره كرد. بسیاری از كسانی كه دچار بیماری مزمن و سخت درمان حسادت می شوند به جهت آن كه آن را در درون خویش مخفی و نهان می سازند و به عقده تبدیل می شود نمی توانند خود را مدیریت و كنترل نمایند و از این رو گاه حتی دست به قتل كسانی می زنند كه نسبت به آنان حسادت می ورزند.
قرآن با بیان دو داستان، رفتارهای خطرساز قابیل فرزند آدم و برادران یوسف(ع) را به حسادت نسبت می دهد. كینه و حسادت مخفی و نهان این دو گروه هر چند كه در ظاهر خاستگاه های مختلفی دارد ولی ریشه آن احساس برتری و مورد عنایت قرار گرفتن است. كه البته در یكی تحلیل واقع بینانه و از روی واقعیت بوده و در گروه دوم تحلیل نادرست براساس سوءتفاهم می باشد ولی در هر حال موجب آن شد كه رفتارهای خطرسازی را در پیش گیرند.
حسادت قابیل از آن رو بود كه قربانی وی به جهت عدم اخلاص در عمل پذیرفته نمی شود و وی كه خود را سزاوارتر و لایق تر می شمارد و از نظر خود قربانی ارجمندتری را انجام داده ولی پذیرفته نشده نسبت به هابیل كینه می گیرد و حسادت خویش را به شكل كشتن برادر نشان می دهد. (مائده آیه 27 تا 30 و نیز تفسیر عیاشی ج1 ص 312 و نورالثقلین ج1 ص 610)
اظهار محبت و یا تحلیل نادرست برادران از رفتار یعقوب نسبت به یوسف و برادران موجب می شود تا حسادت ایشان به شكل آدم ربایی و مفقود كردن و یا حتی پیشنهاد قتل ظهور و بروز كند. (یوسف آیات 5 تا 8)

حسادت به آشنایان

اصولا حسادت، نسبت به آشنایان و دوستان اتفاق می افتد و شخص نسبت به كسانی كه هیچ گونه ارتباطی با آنان ندارد و در حوزه روابط اجتماعی وی قرار نمی گیرند احساس حسادت نمی كند. بنابراین كسانی مورد حسادت شخص قرار می گیرند كه در حوزه ارتباط و روابط اجتماعی فرد و در محدوده آن قرار دارند. این دیگران می توانند دیگران مهمی برای اشخاصی باشند كه با آنان ارتباط دارند. به عنوان نمونه اگر شخصی برای همسر شما مهم تلقی شود و همسر شما وی را به جهاتی بستاید و از او تعریف و تمجید كند شما نسبت به آن شخص حسادت می ورزید؛ زیرا كسی را می بینید كه برای همسر شما مهم تلقی می شود. در بسیاری از خانواده ها پدر و مادر، از فرزندان كسانی كه می شناسند مانند برادرزادگان و یا خواهرزادگان تعریف و تمجید می كنند و آنان را الگوهای موفقی در زندگی اجتماعی و یا درسی برمی شمارند. در این حالت است كه فرزند نسبت به آنان حسادت می ورزد و رفتارهای بیرون از هنجارهای اجتماعی نسبت به آنان از خود بروز می دهد.
بسیار پیش آمده است كسانی كه از سوی پدر و مادر به عنوان اشخاص موفق و خوب یاد شده اند از سوی فرزندان مورد تحقیر و اذیت و آزار قرار گرفته اند در حالی كه اشخاص ناظر بیرونی در جست وجوی علت این گونه رفتارهای نابهنجار وامانده می شوند؛ زیرا در بسیاری از موارد علت ها و زمینه های بروز این گونه رفتارهای نابهنجار در پس لایه های متعدد، نادیده گرفته می شود؛ اما اگر به دقت به زمینه ها و علل واقعی و نه توجیهی اعمال و رفتار نابهنجار توجه شود دانسته می شود كه ریشه آن چیزی جز حسادت نیست.
در تحلیل قرآنی، به این نكته بارها اشاره شده كه حسادت به جهت مخفی بودن و این كه همواره در حق آشنایان است بسیار خطرساز و خطرناك و غیرقابل پیش بینی و مهار است. از این رو تنها راه رهایی به ویژه در اقدام عملی حسود در استعاذه و پناه جویی به خدا است.(فلق)
حسادت هم چنین موجب می شود تا اشخاص به یك دیگر تهمت بزنند و یا به تخریب یك دیگر بپردازند. حسادت برخی از زنان پیامبر(ص) یكی از علل رفتارهای نابهنجار ایشان نسبت به زن دیگری بوده به گونه ای كه سوره ای در این زمینه نازل شده است.
این ها بخشی از مهم ترین نابهنجاری های رفتاری انسان در حوزه عمل اجتماعی است كه خاستگاه و ریشه آن ها حسادت است. این بدان معنا نیست كه تنها این بخش از نابهنجاری های رفتاری با این خاستگاه می باشد. این امور تنها بخشی از مصادیق عینی و تجربه شده ای است كه در برخی از آیات بدان اشاره شده است و می توان گفت كه بسیاری از رفتارهای نابهنجار اجتماعی و فردی دارای خاستگاه حسادت می باشد و بر روان شناسان اجتماعی و اولیای امور تربیتی است كه با بررسی حسادت و بازتاب آن در عمل اجتماعی موارد دیگر را تبیین و تحلیل كنند.
منبع:روزنامه کیهان





نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
یکشنبه 12 شهریور 1396 12:02 ب.ظ
It's hard to find experienced people on this subject, but you seem like you know what you're talking about!
Thanks
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


موضوعات
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
گالری تصاویر
  • پرسش و پاسخ نماز
  • -

    وب هکس

    ابزار ذکر روز