تبلیغات
نماز - اخلاق مدیران در قرآن
 
نماز
شنبه 8 بهمن 1390 :: نویسنده :


قرآن کتاب جاودانه، کتاب زندگی و زندگان، آموزه‌هایش حیات بخش و نشاط آفرین است. کتابی به بلندای تاریخ و ناپیداکرانه، آرام‌بخش و شورآفرین. کتابی برای همة اعصار و همه اقشار، دستآویزی ناصح و نجات بخش،‌ فرامین آن زندگی آفرین و عمل به آنها،‌ مایة سعادت و نیک بختی، همنشینی با آن نه تنها ملال آور نیست بلکه خستگی را می زداید، و با آن کسی ننشست جز آنکه بر علم او افزون گشت و از مشکلی نجات یافت.
آغاز قرآن کریم با سورة فاتحة الکتاب و با سپاس و حمد خدای رب العالمین، نام بزرگترین مدبّر عالم، نشان از اهمیّت مسئله تدبیر و مدیریت دارد. خداوند بزرگ با اوصاف کریمانه و رحیمانه خود، مدیریت دستگاه عظیم افلاک و کهکشان‌ها،‌فرشتگان و ملائک ناپیدای جهان و میلیاردها مخلوق این عالم را با نظمی خاص و بدون هیچ کم و کاست و اختلافی بر عهده دارد: أفِی اللهِ شَکٌّ فَاطِرِ السَّمَوَاتِ وَالأرْضِ . خدایی که اگر تدبیر امور جز از جانب او بود جهان را اختلاف‌های فراوان بزرگی پر کرده بود و همه چیز به فساد و تباهی می‌رفت: لَوْ کَانَ فِیهِمَا آلِهَةٌ إِلا اللهُ لَفَسَدَتَا.  وَلَوْ کان من عِند غیر الله لوجدوا فیه اختلافاً کثیراً. 
در این کتاب عظیم و جهان خلقت، نام و یاد پیامبرانی را می‌بینیم که فرستادگانی از طرف خداوند بودند و رسالت او را در تدبیر امور مادی و معنوی مردم بر عهده داشتند. به جز پیامبر اسلام،‌حضرت محمد صلی الله علیه و آله، پیامبرانی همچون: حضرت سلیمان، موسی، عیسی، یوسف، ابراهیم علیهم اسلام و... که نام و زندگی فردی و اجتماعی آنان در قالب زیبای قصص قرآن بیان شده است، تبیین بخشی از قواعد مدیریتی و نحوة برخورد مدیران با اقشار مختلف جامعه در آنها نهفته است.
مدیریت حضرت محمد صلی الله علیه و آله، را نیز در بخشی از آیات قرآن مانند آیات سوره‌های احزاب، انفال، حجرات، نور و... ملاحظه می‌کنیم.
در بخشی دیگر قرآن کریم، به مدیریت صالحان و نیکان می‌پردازد و پس از بیان ویژگی‌های شخصیت آنان، ما را با اصولی دیگر از مدیریت آشنا می‌نماید مانند: خضر، ذوالقرنین، ملکة سبا و... .
بازخوانی همه آنچه یادآور شدیم نیازمند فصلی معظم و بررسی تک تک آیات قرآن کریم است که این مقالت، مجال آن را ندارد و فرصتی فراختر می‌طلبد. علاوه بر همه آنچه اشارت رفت، بازگشایی آنچه در سنت و احادیث در این موضوع رفته، قصة دیگری است که سرآغاز فصلهایی نوین و اوراق بسیاری خواهد بود.
اما اینک به صورت گذار بر آنچه از اهمیت برتری برخوردار است و در نگاه مدیریت قرآنی برجسته است، اشاره خواهیم کرد:
1. نیک‌خویی و رفتار شایسته
2. گذشت و مدارا با مردم
3. فروتنی و تواضع
4. مراقبت در همة امور
5. امین و امانت دار
6. بی‌توجهی به دنیا و ریاست
7. صبر و بردباری
8. راستی و درستکاری
9. آرامش و شرح صدر
10. نیک خویی و رفتار شایسته
1. نیک‌خویی و رفتار شایسته
قرآن کریم، با بیان قصیده‌های پیامبران و رفتار نیکوی آنان، انسانها را به رفتار و کردار شایستة آنان ارشاد می‌نماید. آنان که برای هدایت نفوس پاک بندگان خدا از هیچ کوششی دریغ نمی‌ورزیدند و هیچ چشم داشتی به مردم نداشتند، جز هدایت آنان. رسولان الهی از بهترین شیوه‌ها برای جلب مردم بهره می‌بردند و با حُسن اخلاق و خلق و خوی پسندیده و رفتار و کردار شایسته آنان را به سوی خدا دعوت می‌کردند. چنانکه پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، می‌فرمایند: انّما بعثت لأتمم مکارم الاخلاق؛  من برای تکمیل مکارم و نیکی‌های اخلاق برانگیخته شدم؛ و قرآن کریم او را مخاطب قرار می‌دهد که : انّک لعلی خلق عظیم؛  تو بر برترین و بزرگترین اخلاقیات هستی.
در روایات نیز برای حسن خلق و رفتار نیکو ثمرات فراوانی ذکر شده است،‌که توجه به آنها برای مدیران بسیار کارساز خواهد بود. از جمله امام علی علیه السلام می‌فرمایند: حُسن السیرة، جمال القدرة وحصن الإمرة؛  رفتار نیکو و شایسته، زیبایی قدرت و دژ محکم إمارت (مدیریت) است. و نیز می‌فرماید: حُسن الخُلق خیرُ قرین؛  اخلاق و رفتار نیکو بهترین همراه انسان است.
2. گذشت و مدارا
یکی از کارسازترین ابزار مدیران، مدارا با سایر همکاران و زیردستان است. قرآن کریم می‌گوید: خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ؛  [ای پیامبر ما در کارهایت] گذشت و مدارا را سرلوحه قرار بده  و عذرشان را بپذیر و آنان را به نیکی دعوت کن  و از جاهلان و نادانان دوری نما.
از این روست که در جای دیگری می‌فرماید: وَلَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ؛  و اگر تو سخت‌گیر و بداخلاق و سنگ دل بودی، قطعاً از گِرد تو می‌رفتند.
بی‌تردید یکی از رمزهای پیروزی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، نیز گذشت و مدارای او با مردم بود. در مواردی که فرمان عفو عمومی صادر کرد و همگان را به همدلی و همراهی فراخواند و انعطاف پذیری خویش را که نمادی از اسلام راستین بود نشان داد. این عمل پیامبر سرلوحه کار رهبران و مدیرانی خواهد بود که می‌خواهند با مردم کار کنند و در جهت پیشرفت جامعه اسلامی تلاش نمایند.
3. فروتنی و تواضع
قرآن کریم در ستایش بندگان خداوند که بندة رحمت فراگیر خدا هستند، از فروتنی و تواضع آنان یاد می‌کند: وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا؛  بندگان خداوند بخشاینده، آنانند که با تواضع و فروتنی در زمین راه می‌روند و چون به نادانان برخورد می‌کنند، با سخنان نرم و مسالمت آمیز سخن می‌گویند.
شاخصة پیامبران و رهبران الهی و آسمانی، تواضع آنان در برابر بندگان خداست. با آنان می‌نشیند، غذا می‌خورند، با فقرا و مساکین همنشین می‌شوند، راهی به مستکبران و گردنکشان ندارند.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، در این باره می‌فرمایند: إن التواضع لا یزیدُ العبد الا رفعة فتواضعوا یرفعکم الله؛  تواضع بر سربلندی بندگان می‌افزاید. پس تواضع و فروتنی کنید تا خداوند شما را سربلند گرداند.
و این‌چنین است که برای رسیدن به شرافت و بزرگی و در نتیجه مدیریت کارآمد و مورد قبول همگان، پیامبر صلی الله علیه و آله، می‌فرماید: التواضع سُلّم الشَّرَف؛  فروتنی نردبان شرافت و بزرگی است.
4. مراقبت در همة امور
مدیری که در تمام امور مواظبت و مراقبت داشته باشد، کمتر به خطا و اشتباه دچار خواهد شد و توجه و مراقبت باعث باز شدن راه‌های موفقیت دیگر نیز می‌شود: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آَمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقَانًا؛  ای کسانی که ایمان آورده‌اید اگر در کارها تقوا پیشه کنید و مراقبت داشته باشید، خداوند برای شما راههای جدایی حق از باطل را می‌گشاید.
این مسئله از دو جهت قابل تأمل است: یکی مراقبت در امور خود و دیگری مراقبت در امور دیگران، چنانکه امیر مؤمنان علی علیه السلام به مالک اشتر سفارش می‌فرمایند: اکتفا به انتخاب مدیران زیردست صاحب تجربه نکن، بلکه علاوه بر آن برای مراقبت در کارها افراد صادقی را بگمار تا بتوانی بر همه کارها مراقبت داشته باشی.
5. امین و امانت‌داری
خداوند متعال در قرآن کریم آنگاه که از پیامبران الهی علیهم السلام یاد می‌کند، آنان را به اوصافی شایسته می‌ستاید، از جمله حضرت یوسف علیه السلام را به عنوان «مکین، امین»  دارای منزلت عالی و امانتدار می‌خواند.
و قرآن خطاب به مؤمنان می‌گوید: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آَمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِکُمْ؛  ای مؤمنان به خدا و پیامبرش خیانت نکنید و امانت‌دار خود (یکدیگر) باشید.
یکی از منفورترین اخلاق‌ها و زشت‌ترین موارد اجتماعی، خیانت در امانت است، به ویژه آنکه جنبة عمومی و همگانی داشته باشد، زیرا آنچه به دست مدیران سپرده شده امانتی از طرف مردم به آنان است و خیانت در آنها خیانت به همه جامعه به حساب می‌آید.
چنین است که در داستان حضرت موسی علیه السلام و دختران شعیب ، جهت سپردن کار به حضرت موسی علیه السلام دو شاخصه بیان می‌شود: یکی قوت و توانایی است و دیگری امانت داری و این هر دو لازمة یک مدیر شایسته است که در مسئولیت پذیرفته شده، توانمند و امانتدار باشد.
6. بی توجهی به دنیا و ریاست
یکی از آفات بزرگ مدیریت، دلبستگی به ریاست و جاه و مقام است. این توجه در بسیاری موارد باعث خطا و لغزش‌های فراوان می‌شود و لغزش غالب مدیران از این ناحیه می باشد. قرآن کریم بارها به پیامبرش خطاب می‌کند که بگو و بگو که : لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَى الَّذِی فَطَرَنِی؛  ای مردم من از شما پاداشی [مقامی، قدرتی، ریاستی] نمی‌خواهم. پاداش و اجر من فقط در نزد خالق من است. یعنی من وابسته اینها نیستم. من رسول خدایم و در پی انجام رسالت عظیم الهی هستم و خود را دلبسته به آنچه شما می‌دانید نمی‌دانم.
امام علی علیه السلام می‌فرمایند: حب الریاسة رأس المحن؛  اصل همة گرفتاری‌ها و غم‌ها، دوستی ریاست است. زیرا آنکس که بر ریاست دلبسته است همه موفقیت خود را در حفظ آن می‌داند و تلاش می‌کند تا آن را برای خود نگه دارد و در راه آن تن به هر خطا و اشتباهی می‌دهد. چنانکه می‌فرماید: حب الدنیا رأس کل خطیئة  دوستی دنیا [و آنچه مربوط به آنست]، اصل همه خطاها و اشتباهات است.
7. صبر و بردباری
شکیبایی و صبر در امور مدیریتی از شاخصه‌های برجسته و کارآمدی است که ثمرات فراوانی برآن بار می‌شود. مدیری که با صبر و حوصله کافی به امور می‌پردازد، به نتایج صحیح و کافی می‌رسد و در نتیجه سایر همکاران خود را به سختی نمی‌اندازد.
قرآن کریم شاخصه بزرگ امامان حق و هدایت کنندگان به راه درست را، صبر و شکیبایی برمی‌شمارد و می‌گوید: وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَکَانُوا بِآَیَاتِنَا یُوقِنُونَ؛  و از آنان امامان و پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می‌کردند چون شکیبایی نمودند و به آیات ما یقین داشتند.
در اینجا جا دارد مدیران بدانند کلید بسیاری از موفقیت‌ها در کارهای مدیریتی، بویژه در برخورد با مردم، صبر و شکیبایی است، تا بتوان به خوبی مسئولیت‌ها را به سامان رساند.
8. راستی و درستکاری
صداقت، یکی از رمزهای موفقیتی است که برای زندگی فردی و اجتماعی انسان کارساز است. و مدیران به سبب مسئولیتی که به آنان سپرده شده و با مردم سر و کار دارند باید صداقت و راستی را سرلوحة خود قرار دهند تا ضمن جلب اعتماد مردم،‌ به خوبی بتوانند کارها را به نتیجة مطلوب برسانند.
در آیات و روایات بسیاری به مسئله صداقت اشاره شده و بر آن تأکید گردیده است، زیرا دروغ‌گویی آفت زندگی سالم، بویژه مدیران است. در برخی از آیات پیامبران را به صادق بودن ستوده است. مثلاً حضرت اسماعیل علیه السلام را به صادق الوعد بودن یاد کرده: وَاذْکُرْ فِی الْکِتَابِ إِسْمَاعِیلَ إِنَّهُ کَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَکَانَ رَسُولًا نَبِیًّا؛  و یا برای فرزندان یعقوب علیه السلام می‌فرماید: وَوَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِیًّا؛  و رحمت خودمان را به آنان بخشیدیم و برای آنان زبانی راستگو قرار دادیم.
امام صادق علیه السلام نیز می‌فرماید: من صدق لسانه زکی عمله؛  آنکس که زبانی راستگو داشته باشد، عملش پاک و درست است.
و امیر مؤمنان علیه السلام نشانة دینداری را در چند چیز می‌شمارد از جمله راستی و امانت‌داری و وفای به عهد و... .
9. آرامش و شرح صدر
یکی دیگر از اوصاف مدیران، شرح صدر است،‌ که لازمة اصلی و رمز ماندگاری هر مدیری قلمداد می‌شود. زیرا با شرح صدر و آرامش، هم بهتر به مسئولیتی که پذیرفته است می‌رسد و هم با آرامش به امور مردم رسیدگی می‌نماید.
حضرت موسی علیه السلام از میان همة اوصاف اخلاقی که نیاز یک رهبر و پیامبر است،‌ از خداوند شرح صدر را می‌خواهد: قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی؛  خداوند متعال در قرآن کریم به پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله، یادآور می‌شود. أَلَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ  آیا ما به تو گشادی سینه ندادیم؟
شرح صدر دارای مظاهر فراوانی است که در کارهای پرمسئولیت نیز ظهور و بروز پیدا می‌کند مانند: صبر و شکیبایی، شجاعت، اطمینان قلب، امید و خستگی ناپذیری و... . امام علی علیه السلام در یک جمله کوتاه که مستقیماً به مدیران ردة بالا ارتباط دارد می‌فرماید: آلة الریاسة سعة الصدر؛  ابزار ریاست و مدیریت، سعة صدر است.
10. مشاوره در کارها
قرآن کریم به جهت اهمیت مشورت، پس از آنکه به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، سفارش به نرمی و ملایمت می‌کند و او را از تندی و خشونت برحذر می‌دارد می‌فرماید: وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ؛  برای آنان طلب بخشش کن و در کارها با آنان مشورت نما.
هر مدیر و مسئولی که در کارها مشورت نماید پشیمان نمی‌شود زیرا خودرأیی و تکبر در امور باعث شکست انسان می‌شود. امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرماید: من إستبد برأیه هلک، ومن شاور الرجال شارکها فی عقولها؛  کسی که خود رأی باشد هلاک می‌شود و آن کس که با مردمان مشورت کند در عقل آنان شریک شده است.
در مقام مشورت نیز حضرت می‌فرماید: با سه گروه مشورت نکن، زیرا هر کدام باعث مشکلی برای تو خواهند شد. با بخیل مشورت نکن زیرا تو را از کمک به دیگران باز می‌دارد. با ترسو مشورت منما زیرا تو را از کارهای مهم باز می‌دارد. با افراد حریص نیز مشاوره نداشته باش زیرا برای بدست آوردن مال و ثروت و مقام، ستمگری را برای تو جلوه می‌دهد.
در این کلام امام علی علیه السلام، به همه مدیران و صاحب منصبان توصیه لازم را نموده‌اند که در مقام مشورت نیز باید مراعات گردد.
امید آنکه مدیران محترم با سرمشق قرار دادن اخلاق قرآنی که پیامبر رحمت خود را به آن زینت بخشیده بود، بتوانند در همه امور موفق باشند.

والسلام
زمستان 90

  . ابراهیم (14) : 10.
  . انبیاء (21): 22.
  . نساء (4): 82.
  . بحار الانوار، ج 16، ص 210.
  . قلم (68): 4.
  . غرر الحکم و درر الکلم،‌ ج 3، ص 391، چاپ دانشگاه.
  . همان، ص 390.
  . اعراف (7): 199.
  . آل عمران (3): 159.
  . فرقان (25): 63.
  . کافی، ج 2، ص 122.
  . میزان الحکمة، ج 4، ص 3559.
  . انفال (8): 29.
  . تحف العقول، ص 133.
  . یوسف (12) : 54.
  . انفال (8): 27.
  . قصص (28): 26.
  . هود (11): 51.
  . جامع احادیث شیعه، ج 13، ص 463.
  . کافی، ج 2، ص 131.
  . سجده (32): 24.
  . مریم (19): 54.
  . مریم (19): 50.
  . کافی، ج 2، ص 104.
  . همان، ص 239.
  طه (20): 25.
  . شرح (94): 1.
  . نهج البلاغه، حکمت 176.
  . آل عمران (3) : 159.
  . نهج البلاغه، حکمت 211.
  . همان.
 نویسنده :حسن پویا  پرتال فرهنگی اطلاع رسانی راسخون 





نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
یکشنبه 12 شهریور 1396 07:35 ق.ظ
I want to to thank you for this great read!! I definitely
loved every little bit of it. I have you book marked to look at
new things you post…
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


موضوعات
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
گالری تصاویر
  • پرسش و پاسخ نماز
  • -

    وب هکس

    ابزار ذکر روز